Helena Vân
Hoài Khao níu chân người ta bằng mùi khói bếp, sắc chàm
Giữa những dãy núi trùng điệp của xã Quang Thành, cách trung tâm huyện Nguyên Bình khoảng 20 km, xóm cổ Hoài Khao như một miền ký ức còn sót lại giữa đại ngàn Cao Bằng.
Nơi đây hiện là mái nhà của 34 hộ người Dao Tiền và được xem như một trong những cái nôi văn hóa lâu đời của cộng đồng dân tộc này.
Ẩn sâu giữa đại ngàn Cao Bằng, xóm cổ Hoài Khao không chỉ là nơi lưu giữ những mái nhà xưa, mà còn gìn giữ cả một phần ký ức văn hóa của người Dao Tiền..
Không ồn ào, không thương mại hóa, Hoài Khao hấp dẫn bởi vẻ đẹp nguyên sơ, những giá trị truyền thống còn được gìn giữ gần như nguyên vẹn và sự chân thành hiền hòa của người dân bản địa.
Hành trình đến Hoài Khao không hề dễ dàng. Từ thành phố Cao Bằng, du khách phải vượt qua những cung đường núi nhỏ hẹp, gập ghềnh với nhiều khúc cua dốc dựng đứng. Có những đoạn xe phải dừng hẳn để nhường đường cho nhau giữa lưng chừng núi. Nhưng rồi, sau nhiều giờ len lỏi giữa rừng già và mây núi, Hoài Khao hiện ra như một bức tranh thanh bình khiến mọi mệt nhọc dường như tan biến. Nằm ở độ cao hơn 1.000 mét so với mực nước biển, được bao bọc bởi vùng lõi của Vườn quốc gia Phja Oắc – Phja Đén, xóm nhỏ này sở hữu vẻ đẹp tinh khôi hiếm có. Những cánh rừng nguyên sinh, làn sương mỏng bảng lảng và bầu không khí trong lành tạo nên cảm giác như bước vào một thế giới khác — nơi thời gian dường như trôi chậm lại.
Theo tiếng Dao, “Hoài Khao” là cách đọc chệch của “Vai Khao”, mang ý nghĩa “trâu trắng”. Người Dao Tiền cũng gắn với truyền thuyết về chín đồng bạc trắng đính phía sau cổ áo — biểu tượng của linh hồn và sự che chở tâm linh. Từ những câu chuyện dân gian truyền đời, cộng đồng nơi đây vẫn gìn giữ niềm tin sâu sắc về nguồn cội và tổ tiên của mình.
Đến Hoài Khao hôm nay, du khách vẫn dễ dàng bắt gặp những ngôi nhà gỗ mái ngói âm dương cổ truyền nằm nép mình bên sườn núi. Mỗi gia đình đều có kho thóc riêng biệt tách khỏi nhà chính — một kinh nghiệm sống được đúc kết qua nhiều thế hệ để phòng tránh hỏa hoạn. Không chỉ có kiến trúc đặc trưng, nơi đây còn lưu giữ những làn điệu Páo Dung mượt mà, sâu lắng — tiếng hát phản chiếu tâm hồn mộc mạc của người Dao, ca ngợi lao động, tình yêu đôi lứa và khát vọng về cuộc sống tốt đẹp hơn.
Một trong những nét văn hóa đặc sắc nhất của người Dao Tiền là lễ cấp sắc — nghi lễ thiêng liêng đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông trong cộng đồng. Theo quan niệm truyền thống, chỉ khi hoàn thành lễ cấp sắc, người đàn ông mới thực sự được công nhận về vị thế xã hội và có đủ phúc lành để chăm lo gia đình, làm ăn thuận lợi, cuộc sống sung túc.
Tuy nhiên, điều khiến Hoài Khao trở nên đặc biệt trong mắt du khách chính là nghệ thuật in hoa văn bằng sáp ong trên vải — một di sản văn hóa độc đáo được phụ nữ Dao Tiền gìn giữ qua nhiều thế hệ. Hầu như mọi phụ nữ trong xóm đều thành thạo kỹ thuật in sáp ong, dệt vải, thêu tay và nhuộm chàm để tự làm trang phục cho bản thân và gia đình. Những họa tiết hình học, hoa lá, chim muông hiện lên trên nền vải chàm không chỉ thể hiện sự khéo léo mà còn là ký ức văn hóa được truyền lại bằng đôi bàn tay.
Loại sáp ong được người Dao Tiền sử dụng là sáp của loài ong khoái — loài ong rừng làm tổ lớn trong các hang đá tự nhiên. Người dân nơi đây từ bao đời nay luôn ý thức bảo vệ đàn ong thay vì khai thác mật. Mỗi độ thu về, khi ong rời tổ, lớp sáp còn lại trở thành nguyên liệu quý giá để phụ nữ Dao Tiền nấu chảy và tạo nên những hoa văn đặc trưng trên trang phục truyền thống. Đó không chỉ là nghề thủ công, mà còn là mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Nghệ nhân Bàn Thị Liên chia sẻ, để hoàn thiện một bộ trang phục, người phụ nữ phải trải qua nhiều công đoạn: chuẩn bị vải, đun sáp ong, dùng khuôn tre in họa tiết, nhuộm chàm rồi đun nước nóng để lớp sáp tan ra, để lại những đường nét trắng nổi bật trên nền xanh đậm. Mỗi tấm vải hoàn thiện không đơn thuần là sản phẩm thủ công mà còn là kết tinh của thời gian, sự kiên nhẫn và niềm tự hào văn hóa dân tộc.
Trong các gia đình Dao Tiền, các bé gái từ khoảng 15–16 tuổi đã bắt đầu được mẹ truyền dạy kỹ thuật nhuộm vải, in sáp và thêu thùa để chuẩn bị cho bộ trang phục cưới sau này. Với họ, việc truyền nghề cho thế hệ kế tiếp cũng chính là cách gìn giữ bản sắc dân tộc giữa nhịp sống hiện đại đang ngày càng lan rộng.
Nếu đến Hoài Khao vào khoảng tháng 6, tháng 7 âm lịch, du khách còn có cơ hội chứng kiến lễ cúng ong — một nghi lễ dân gian độc đáo đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Chính những giá trị văn hóa sống động ấy, cùng không khí trong lành, cảnh quan nguyên sơ và mô hình homestay cộng đồng mộc mạc đã tạo nên sức hút riêng cho Hoài Khao đối với cả du khách trong nước lẫn quốc tế.
Giữa thời đại mà nhiều bản làng dần bị cuốn vào nhịp phát triển du lịch đại trà, Hoài Khao vẫn giữ cho mình một vẻ đẹp lặng lẽ và chân thật. Có lẽ chính điều đó khiến nơi đây không chỉ là một điểm đến, mà còn là nơi để người ta tìm lại cảm giác bình yên đã dần trở nên hiếm hoi trong cuộc sống hiện đại.
